Inwestorzy, działający na giełdach terminowych, kierują się w swych decyzjach różnymi motywami:

1) spekulacją (trading) - chęć zarobienia na zmianach cen przez wykorzystanie dźwigni finansowej i podejmowanie ryzyka, które zwiększa oczekiwaną stopę zwrotu z inwestycji,
2) hedgingiem - zabezpieczanie się przed ryzykiem zmiany ceny,
3) arbitrażem - chęć zarobienia na różnicach cen na dwóch lub więcej rynkach, co powoduje wyrównywanie cen.

Cel strategii zabezpieczających
Podstawowym celem strategii zabezpieczających, czyli tzw. hedgingu, jest ochrona przed niekorzystnymi dla inwestora zmianami cen. To właśnie hedging był jednym z głównych czynników rozwoju giełd terminowych. Sprzedawcy pragnęli zabezpieczyć się przed spadkiem wartości posiadanych aktywów, a kupujący przed wzrostem cen dóbr, które mieli dopiero nabyć w przyszłości. Początkowo chodziło przede wszystkim o towary, a transakcje terminowe stosowali głównie farmerzy oraz firmy zajmujące się przetwórstwem, magazynowaniem i sprzedażą produktów rolnych.

Przejęcie ryzyka przez spekulantów
Rynek terminowy umożliwia efektywne przenoszenie ryzyka zmiany ceny z podmiotów wykazujących awersję do ryzyka na podmioty, które są skłonne przejąć je, w zamian za spodziewane zyski. Hedging jest więc możliwy dzięki temu, że istnieją podmioty (spekulanci, tzw. traders) gotowe przejąć na siebie to ryzyko. Należy pamiętać, że ograniczenie ryzyka jest ściśle związane z rezygnacją z ponadprzeciętnych zysków. Przejęcie tego ryzyka przez spekulantów pozwala im przejąć także ewentualne zyski.

W konstrukcji strategii zabezpieczających bardzo często wykorzystuje się finansowe kontrakty terminowe futures. Aby zabezpieczyć posiadane pozycje lub przyszłe płatności, należy na rynku terminowym zająć pozycję w kontraktach futures równą co do wartości, lecz przeciwną do pozycji na rynku kasowym. Ideą takiego zabezpieczenia jest kompensowanie zysków i strat na rynku kasowym i terminowym. Każda strata na jednym z rynków jest równoważona przez zyski na drugim. W praktyce pełne zabezpieczenie zajmowanej pozycji jest trudne ze względu na tzw. ryzyko bazy.

Ochrona inwestora przed niekorzystną zmianą cen na rynku kasowym
Stosowanie strategii zabezpieczających z wykorzystaniem terminowych kontraktów futures zapewnia ochronę przed niekorzystną dla inwestora zmianą cen na rynku kasowym, ale należy też pamiętać, że jednocześnie pozbawia możliwości osiągnięcia dodatkowych zysków w przypadku korzystnej zmiany cen. Strategie zabezpieczające pozwalają na redukcję ryzyka przez zamianę ryzyka cenowego na rynku kasowym na ryzyko zmiany bazy.

O tym, jak często inwestorzy stosują hedging z wykorzystaniem finansowych kontraktów futures na polskim rynku, można wnioskować tylko pośrednio.

Na rynku kontraktów futures na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie znacząca liczba transakcji ma charakter day-tradingu, co świadczy głównie o spekulacji. Obroty na kontraktach walutowych są niewielkie: 6 145 kontraktów na EUR i USD na GPW w 2003 r. (wobec 4118 952 kontraktów na WIG20). Warto zaznaczyć, iż w 2004 r. wprowadzono kontrakty procentowe na GPW.

Jedyne w Polsce finansowe kontrakty procentowe (na obligacje skarbowe i stawki WIBOR) występują na Warszawskiej Giełdzie Towarowej (WGT), lecz wolumen obrotów nimi także nie jest znaczący - 328 sztuk w 2003 r. Rosną natomiast obroty kontraktami walutowymi (19 679 sztuk w 2003 r.). Są one znacznie większe niż na GPW. Ponadto od początku 2004 r. WGT wprowadziła możliwość rozliczenia kontraktów poprzez dostawę walut, co może świadczyć o tym, iż są one wykorzystywane w strategiach zabezpieczających przez importerów i eksporterów.

Niski poziom wiedzy polskiego społeczeństwa na temat kontraktów terminowych futures
Powołując się na badania przeprowadzone przez pracowników Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, dokonane na podstawie ankiety Ośrodka Badania Opinii Publicznej oraz internetowej ankiety gazety „Parkiet", można stwierdzić, że poziom wiedzy polskiego społeczeństwa na temat kontraktów terminowych futures i ich zastosowania jest niski. Za główną przyczynę braku inwestycji w instrumenty pochodne ponad 72% respondentów uznało brak wiedzy. Wśród tych, którzy nabyli kontrakty akcyjne, aż 75,3% przyznało, że ich celem była spekulacja. Do zabezpieczania posiadanych pozycji wykorzystywało je tylko 9,2% badanych. Można wnioskować, że w przypadku innych rodzajów kontraktów terminowych wielkości te są podobne.

Przyczyny małego zainteresowania rynkiem
Na niskie zainteresowanie wykorzystaniem kontraktów futures do hedgindu składa się kilka istotnych przyczyn. Inwestorzy instytucjonalni, którzy byliby zainteresowani zabezpieczaniem swoich portfeli, często mają prawnie ograniczone możliwości stosowania hedgingu (np. otwarte fundusze emerytalne), natomiast inwestorzy indywidualni zwykle wskazują na brak wiedzy w zakresie wykorzystywania strategii zabezpieczających. Dodatkowym czynnikiem negatywnie wpływającym na możliwości zastosowania hedgingu w praktyce jest niska płynność rynku instrumentów, które mogą posłużyć jako zabezpieczenie. Dotyczy to przede wszystkim terminowych kontraktów futures walutowych i procentowych.

W dalszych artykułach przeczytacie o zasadach budowy strategii zabezpieczających z wykorzystaniem finansowych kontraktów terminowych futures, zaletach strategii zabezpieczających (artykuły 3 - 4). Znajdziecie również przykład praktycznego zastosowania hedgingu przy pomocy wybranego kontraktu dostępnego na GPW (artykuł 5).

Autor: Sylwia Hucik Gaicka

Analityk portalu www.waluty.com.pl

<sub><sup>LITERATURA:
1. Dębski W., Rynek finansowy i jego mechanizmy. Podstawy teorii i praktyki, PWN, Warszawa 2005.
2. Hull John C., Options futures & Rother Derivatives, University of Toronto, Prentice-Hall International, Inc., 1989.
3. Karpuś P. (red.), Węcławski J. (red.), Rynek finansowy. Szanse i zagrożenia rozwoju. Instrumenty i strategie rynku finansowego, tom I, Wyd. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2005.
4. Szeląg T., Hedging w teorii i praktyce, Wydawnictwo Przecinek, Wrocław 2003.
5. Wiśniewski E., Rynek instrumentów pochodnych w oczach polskiego społeczeństwa, „Rynek Terminowy", nr 21 (3/2003).</sup></sub>